MUZYKA ORGANOWA / ORGAN MUSIC

ELŻBIETA KAROLAK

DUX 1416   

Spis utworów (wszystkie tytuły podano w oryginale, a następnie w polskim tłumaczeniu, jeśli wystąpiło w kolejnych wydaniach):

  1. Weihnacht in der uralten Marienkirche zu Krakau. Fantasie. op. 31 nr 3 / Boże Narodzenie w prastarym Kościele Mariackim w Krakowie op. 31 nr 3
  2. Fantaisie Polonaise: „Minuit de Noël dans la Cathédrale au Wawel de Cracovie” op. 9 nr 1 / Fantazja Polska op.9 nr 1. Pasterka na Wawelu
  3. Noël en Pologne op. 31 nr 4

III Symfonia Organowa op. 45 nr 3

  1. Toccata
  2. Recitativo – Pastorale (Le Miracle)
  3. Epilog

Płyta została zrealizowana w ramach programu „Nowowiejski 2017”, upamiętniającego 140. rocz­nicę urodzin i 70. rocznicę śmierci Feliksa Nowo­wiejskiego. Zawiera utwory związane z trzema, najważniejszymi w życiu artysty, miastami – Ber­linem, Krakowem i Poznaniem.

Gdy w 1909 roku Nowowiejski zamieszkał w Krakowie, zapewne miał jeszcze w pamięci szlachetne wielobarwne brzmienie berlińskich organów Franza Eggerta w kościołach Serca Jezusowego (Herz-Jesu-Kirche) i św. Pawła (Pau­lus-Kirche), gdzie był organistą. Nieprzypadkowo zatem wskazówki registracyjne zamieszczone w pierwodruku fantazji kolędowej Noël en Pologne są zgodne z dyspozycją brzmieniową instrumentu znajdującego się w kościele Herz-Jesu. Stan zachowania i utrzymania organów stanowił niepowtarzalną okazję do odtworzenia intencji twórczej kompozytora. Na płycie utrwalono kom­plet trzech fantazji kolędowych i skomponowaną w Poznaniu Symfonię Organową op. 45 nr 3. Nagranie jest konsekwencją prac prowadzonych przez Towarzystwo im. Feliksa Nowowiejskiego, w oparciu o rękopisy utworów organowych kom­pozytora zdeponowane w Bibliotece Raczyńskich w Poznaniu.

 

Fantazje kolędowe zachowały się jedynie w pierwodrukach. Nieznane są szczegóły doty­czące ich powstania, można jedynie domniemy­wać na podstawie dat wydania (1911 i 1912) i biografii Nowowiejskiego. W latach 1906-1909, po odbytych w Berlinie studiach, Nowowiejski pracował jako kompozytor, dyrygent i organista kościoła św. Pawła. Kontakty ze środowiskiem polskiej emigracji umacniały w nim poczucie tożsamości narodowej i zamiłowanie do rodzimej muzyki, szczególnie w jej wymiarze sakralnym i ludowym. Bogata paleta brzmień organów F. Eggerta zachęcała do utrwalenia stylizacji ludo­wych, doskonale komponujących się z tematyką kolędową. Tytuły sugerują, że przynajmniej dwie z nich powstały lub nabrały ostatecznych kształ­tów w latach 1909-1911, zatem już podczas pobytu Nowowiejskiego w Krakowie (1909-1914). W sferze harmonicznej, formalnej i pozamuzycznej (programowość) Fantazje nawiązują do stylistyki późnoromantycznej, wpisując się w europejską tradycję utrwalania klimatu Bożego Narodzenia w kompozycjach organowych. Zainteresowanie utworami sięgało daleko – ok. 1916 roku dwie fantazje zostały wykonane w kościele St Marga­ret’s w Westminster przez tamtejszego organistę Edwina Stephensona.

Fantaisie polonaise op. 9 nr 1: Minuit de Noël dans la Cathédrale au Wawel de Cracovie została wydana po raz pierwszy w 1911 roku w oficynie Gebethner & Wolff (Warszawa). Polski tytuł – Fantazja Polska op. 9 nr 1. Pasterka na Wawelu – pojawił się w następnych wydaniach (opartych na pierwodruku) w 1960 roku (PWM Kraków, wznowienia: 1977, 1987, 1998) i w 1994 roku (Wydawnictwo Akademii Muzycznej im. F. Cho­pina w Warszawie). Kompozytor wykorzystał w tym utworze tematy kolęd Anioł pasterzom mówił i Gdy się Chrystus rodzi, zestawiając je w kontrapunkcie najniższych głosów. Główny temat stanowi melodia Anioł pasterzom mówił, pojawiająca się w kulminacyjnym momencie w wielogłosowym opracowaniu chorałowym. Motywy towarzyszące mają charakter stylizacji nawiązujących do odgłosu dzwonów kościelnych i muzyki górali podhalańskich (z użyciem charakte­rystycznej dla niej skali lidyjskiej).

 

Weihnacht in der uralten Marienkirche zu Kra­kau op. 31 nr 3 – pod takim tytułem fantazja miała swój pierwodruk w oficynie H. Pawelek (Raty­zbona 1911). Okazjonalych wznowień dokonuje obecnie A. Coppenrath (Altötting). Wydawnictwo Akademii Muzycznej im. F. Chopina w Warszawie opublikowało utwór w 1994 roku pod polskim tytułem – Fantazja Boże Narodzenie w prasta­rym Kościele Mariackim w Krakowie op. 31 nr 3. Kompozycja osnuta jest na temacie kolędy Wśród nocnej ciszy. Jako główna myśl muzyczna poja­wia się on wielokrotnie, przeplatany dwoma epi­zodami o charakterze ludowych stylizacji, z któ­rych drugi żartobliwie kontynuuje melodię kolędy. Rozpoczynająca utwór intrada – imitacja narasta­jącego bicia dzwonów – oparta jest na minorowej wersji motywu czołowego z Wśród nocnej ciszy. Ten ciekawy zabieg kompozytorski zastosował Nowowiejski również w I części III Symfonii Organowej. Narracja Fantazji oraz fakt, że wspo­mniana kolęda na ogół rozpoczyna uroczystą mszę św. w noc wigilijną, rodzą przypuszczenie, że utwór powstał z myślą o wykonaniu go w cha­rakterze wstępu do liturgii wigilijnej. Wiadomo, że 22 listopada 1909 roku kompozytor występo­wał w kościele Mariackim w Krakowie z recitalem z okazji poświęcenia nowych organów. Być może występ ten stał się inspiracją do napisania utworu.

Fantazja Noël en Pologne op. 31 nr 4 ukazała się po raz pierwszy w oficynie Gebethner & Wolff (Warszawa, 1912), następne wydanie pochodzi z 1994 roku (Akademia Muzyczna im. F. Chopina w Warszawie). Adresatem dedykacji był J. Scho­onderbeck, dyrygent wykonania oratorium Quo vadis? w Amsterdamie (22 października 1909). Trudno stwierdzić, czy dedykacja precyzuje datę powstania utworu. Oznaczenia registracyjne zamieszczone w partyturze, wskazujące na inspi­rację berlińskim instrumentem F. Eggerta, i tytuł, sugerujący raczej nostalgiczną impresję niż odniesienie do konkretnego miejsca, przemawiają za hipotezą powstania utworu jeszcze w Berlinie. W odróżnieniu od pozostałych fantazji, w Noël kompozytor wykorzystuje dwa motywy (Gdy się Chrystus rodzi i motyw pastoralny) bardzo bogato opracowywane naprzemiennie i w dialogu. Krótki fragment un poco più lento nawiązuje charakte­rem do niemieckiej liryki instrumentalnej.

III Symfonia Organowa op. 45 nr 3 powstała przed rokiem 1929. Dotychczas została wydana dwukrotnie (Wydawnictwo Pomorze – Byd­goszcz 1988 i Wydawnictwo Akademii Muzycznej im. F. Chopina w Warszawie, 1994) pod redak­cją Jerzego Erdmana. Materiał źródłowy obu wydań stanowił mikrofilm nr 6770 znajdujący się w Bibliotece Narodowej w Warszawie. Muzycz­nym tematem Symfonii jest pieśń francuska, opu­blikowana w polskim tłumaczeniu w śpiewniku ks. Jana Siedleckiego. Źródeł inspiracji należy szukać jeszcze w latach pobytu Nowowiejskiego w Kra­kowie (1909-1914), w którym kult Matki Boskiej z Lourdes był szczególnie żywy za sprawą Zgroma­dzenia Księży Misjonarzy św. Wincentego a Paulo w Krakowie i oddelegowanego tam francuskiego księdza Piotra Soubieille. Prawykonanie Symfonii, dedykowanej biskupowi górnośląskiemu Arkadiu­szowi Lisieckiemu, odbyło się 23 czerwca 1929 roku w kościele św. Piotra i Pawła w Tarnowskich Górach z okazji poświęcenia nowych organów Dominika Biernackiego.

Symfonia ma budowę trzyczęściową. Część I, Toccata, nawiązuje do schematu allegra sona­towego. Pierwszy temat stanowi początkowy motyw pieśni Po górach, dolinach ukazany w trybie mollowym w opracowaniu akordowym; drugi temat został ujęty w fakturę polifoniczną. Odniesienia do barokowej formy toccaty można dopatrywać się w naprzemienności ostinatowych epizodów figuracyjnych z odcinkami akordowymi (pierwszy temat). Są to jednak nawiązania wyłącz­nie formalne – zarówno spokojny, refleksyjny kli­mat imitacji, jak i rozszerzona tonalność epizodów figuracyjnych i akordowych dają podstawy do umiejscowienia utworu wyłącznie w este­tyce współczesnej kompozytorowi. Swobodna budowa i ilustracyjny charakter II i III części Sym­fonii pozwalają przypuszczać, że stanowią one przepracowany materiał niezachowanej fantazji Le miracle de Lourdes wykonanej przez Nowowiej­skiego w 1923 roku w Poznaniu. II część, Reci­tativo-Pastorale (Le miracle), to barwna, niezwy­kle pomysłowa ilustracja wydarzeń związanych z cudem w Lourdes. Interesujące wprowadzenie stanowi włączona w tę część miniatura skompo­nowana w 1927 roku Rosa mystica. Podobnie jak w III części, zderzają się tu elementy tonalności tradycyjnej z eksperymentami impresjonistycz­nymi. III część, Epilog, o podobnym, wyraźnie programowym charakterze, stanowi swoistą rozbudowaną kodę Symfonii.

Opracowała Elżbieta Karolak

Wydanie płyty dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

w ramach programu „Nowowiejski 2017” realizowanego przez Instytut Muzyki i Tańca.

Powstanie strony dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Nowowiejski 2017” realizowanego przez Instytut Muzyki i Tańca oraz z budżetu Miasta Poznania w ramach projektu „Nowowiejski w Poznaniu dawniej i dziś”

imit Ministerstwo Kultury Feliks Nowowiejski2017 Miasto Poznań

Towarzystwo im. Feliksa Nowowiejskiego Salon Muzyczny Feliksa Nowowiejskiego

© Nowowiejski.pl 2020   Polityka Prywatności
Design i wykonanie: Solmedia Poznań
tekst

Zwracamy się z apelem o zgłaszanie i przekazywanie dokumentów związanych z aktywnością artystyczną, naukową i organizacyjną Feliksa Nowowiejskiego, a pozostających w zbiorach prywatnych.

Będziemy bardzo zobowiązani za wypożyczenie dokumentów w celu ich skatalogowania oraz za wyrażenie zgody na włączenie niektórych materiałów w oryginale do zbiorów Archiwum Salonu Muzycznego.

Jeżeli będzie taka potrzeba Archiwum sporządzi kopię cyfrową dla darczyńcy.

Cenne byłyby nie tylko fotografie, korespondencja, prasa, druki ulotne, pocztówki, nagrania dźwiękowe, filmy, ale również wspomnienia, zapiski oraz inne ciekawostki. Pozyskane tą drogą dokumenty w znaczący sposób poszerzą i wzbogacą archiwalia kompozytora; będą też mogły być udostępniane w celu ich naukowego opracowania a najciekawsze z nich będą wykorzystywane w przyszłości przy organizowanych wystawach oraz wydawnictwach źródłowych.

Informacja o darczyńcach, za ich zgodą, zostanie opublikowana na stronie internetowej.

Jesteśmy przekonani, iż każda opowieść, wspomnienie, pamiątka – poszczególnych osób i rodzin pomogą przybliżyć przeszłość tak nieodległą, a ciągle tak mało znaną.

Jeżeli mają Państwo pytania lub są zainteresowani przekazaniem materiałów, prosimy o kontakt